| Kataster Po zajęciu Prus Królewskich oraz
części Kujaw i Wielkopolski przez Prusy w wyniku pierwszego rozbioru Polski
w 1772 r. nowe władze szybko rozpoczęły przygotowania do przeprowadzenia na
nowonabytych terytoriach katastru kontrybucyjnego. Z polecenia Fryderyka II
akcją tą kierował tajny radca Rembert Roden. Oszacowanie dochodów ludności
stanowić miało podstawę do wprowadzenia na tych terenach pruskiego systemu
podatkowego. W latach 1772/1773 nad tym zadaniem pracowały trzy komisje, w
skład których wchodziło około 60 urzędników i 40 mierniczych. Dla każdej
miejscowości opracowano wzór kwestionariusza zawierającago 91 punktów.
Efektem działań komisji był m. in. spis ludności wymieniający jednak
tylko głowy rodzin, a nie wszystkie osoby zamieszkujące daną miejscowość.
Większość z zarejestrowanych głów rodzin to mężczyźni, choć w gronie tym
napotykamy także z rzadka na kobiety. Najwięcej przypadków, w których
pojawiają się kobiety dotyczy wdów. W tym wypadku spis zawiera zwykle także
nazwisko zmarłego męża. Niestety dla wielu z wymienionych kobiet nie podano
nazwisk, to samo dotyczy także mężczyzn-Żydów i w pewnej mierze ludności
narodowości polskiej. Ważnym elementem zawartych w katastrze danych jest
także liczba dzieci. Ilość dzieci żyjących w 1772 r. określono poprzez same
tylko liczby, w większości wypadków dokonano rozróżnienia na dzieci w wieku
poniżej i powyżej 12 lat.
Dzieje zbiorów archiwalnych zawierających materiały katastru
kontrybucyjenego same w sobie stanowią odrębną i interesującą historię. W
różnych czasach wiele z tomów katastru wielokrotnie przenoszono z jednego
archiwum do drugiego. Tak czy inaczej większość przetrwało dwie wojny
światowe. Osiemnastowieczne kopie oryginalnych źródeł dla Prus Królewskich
znajdują się obecnie w Geheimes Staatsarchiv w Berlinie. Z kolei oryginalne
tomy katastru fryderycjańskiego dla Okręgu Nadnoteckiego znajdują się w
Archiwum Państwowym w Bydgoszczy. Nasza publikacja nie obejmuje jednak
terenów nadnoteckich ponieważ nie otrzymaliśmy zezwolenia z Archiwum
Państwowego w Bydgoszczy na umieszczenie tej części zbiorów w Internecie.
W latach dwudziestych XX wieku sporządzono wyciągi z tomów katastru dla
Prus Królewskich. Efekty pracy archiwistów niemieckich - maszynopisy z tymi
wyciągami - są dziś przechowywane w Instytucie Herdera w Marburgu. Ponad
trzydzieści lat temu materiały te zmikrofilmowano. Sporządzone wtedy
mikrofilmy przechowywane są w Archiwum Państwowym w Marburgu, niemieccy
archiwiści zachowali też dodatkową kopię bezpieczeństwa. Trzecia z kolei
kopia dostępna jest w Towarzystwie Naukowym w Toruniu. Dzięki uprzejmości
Archiwum Państwowego w Marburgu otrzymaliśmy kopię z tamtejszego egzemplarza
zbiorów mikrofilmowych. Chcieliśmy skorzystać z okazji by podziękować
pracownikom Archiwum za umożliwienie nam udostępnienia tych informacji
stowarzyszeniu Niemców z Rosji oraz wszystkim innym zainteresowanym osobom,
tak niemieckiego jak i polskiego pochodzenia. Jakkolwiek tego rodzaju
szacunki są dosyć wątpliwe, a w przeszłości wielokrotnie były wykorzystywane
dla celów politycznych, wydaje się, iż ponad połowa nazwisk zamieszczonych w
katastrze dotyczy ludności polskiej.
Zmikrofilmowany materiał zawiera tylko nazwiska i liczbowe zestawienia
członków rodzin wliczając w to najemną służbę obojga płci. W pewnych
przypadkach dane te są opuszczane. Materiał, który nie został
zmikrofilmowany dotyczy liczby i rodzaju inwentarza żywego, narzędzi,
budynków itp. Każdy typ badań społeczno-gospodarczych wymaga sięgnięcia do
zbiorow przechowywanych w Berlinie i Bydgoszczy.
Rodzaje przekazów
Obecnie mamy do czynienia z trzema rodzajami zapisu informacji
pochodzących z katastru kontrybucyjnego, a przechowywanych w różnych
archiwach i instytucjach:
Oryginały, określane po niemiecku jako "Urschriften". Współczesne kopie z
końca 18 wieku, określane po niemiecku jako "Reinschriften". Wyciągi (Auszüge)
opracowane w latach 1919-1920 oraz 1940-1945, określane po niemiecku jako "Gesamtauszüge"
i "Teilauszüge" lub dokładniej "Marburger Auszüge". "Gesamtauszüge" to
maszynopisowe kopie wybranych punktów katastru sporządzone przez pracowników
Archiwum w Gdańsku w latach 1919-1920. Z kolei "Teilauszüge" to wyciągi
opracowane w Gdańsku na podstawie "Gesamtauszüge" w latach 1940-1945. Nie
zawierają one wszystkich punktów "Gesamtauszüge".
Na podstawie: http://www.odessa3.org/collections/land/wprussia/link/introp.html |
Aktualności